Ապրանքի ծագման սերտիֆիկատ․ տեսակները, մաքսային արտոնությունները և կիրառումը Հայաստանում

 

Ի՞նչ է ապրանքի ծագման սերտիֆիկատը, ինչո՞վ են տարբերվում պրեֆերենցիալ և ոչ պրեֆերենցիալ փաստաթղթերը, և ինչպե՞ս կարող է ճիշտ սերտիֆիկատը նվազեցնել ներմուծման մաքսատուրքը։

Միջազգային առևտրում ապրանքի ծագման երկրի ճիշտ որոշումը կարող է անմիջական ազդեցություն ունենալ ներմուծման պայմանների, կիրառվող մաքսատուրքի և ապրանքի մաքսային ձևակերպման վրա։

Ծագման սերտիֆիկատը (Certificate of Origin) փաստաթուղթ է, որը հաստատում է ապրանքի ծագումը՝ համապատասխան իրավական կանոնների համաձայն։

Սակայն կարևոր է հասկանալ, որ ապրանքի ծագման երկիրը միշտ չէ, որ համընկնում է արտահանման կամ բեռնափոխադրման երկրի հետ։

Օրինակ՝ Գերմանիայում արտադրված և Վրաստանից Հայաստան ուղարկված ապրանքը միայն Վրաստանից արտահանվելու պատճառով չի համարվում վրացական ծագման ապրանք։

1. Ծագման սերտիֆիկատների հիմնական տեսակները

Ծագումը հաստատող փաստաթղթերը, ըստ իրենց նպատակների, բաժանվում են երկու հիմնական խմբի։

Ոչ պրեֆերենցիալ ծագման սերտիֆիկատ

Ոչ պրեֆերենցիալ (Non-Preferential Certificate of Origin) սերտիֆիկատը հաստատում է ապրանքի ծագումը, սակայն ինքնին արտոնյալ մաքսատուրքի իրավունք չի տալիս։

Այն կարող է անհրաժեշտ լինել՝

• Ապրանքի ծագման երկրի հաստատման համար։

• Հակագնագցման, փոխհատուցման կամ հատուկ պաշտպանական միջոցների կիրառման համար։

• Ծագման երկրից կախված ներմուծման սահմանափակումները ստուգելու համար։

• Այն դեպքերում, երբ մաքսային մարմինը, օրենսդրության համաձայն, պահանջում է ծագման լրացուցիչ հաստատում։

Ոչ բոլոր ներմուծումների համար է պարտադիր առանձին ծագման սերտիֆիկատ։ Որոշ դեպքերում բավարար է ծագման մասին հայտարարությունը՝ առևտրային կամ այլ փաստաթղթում։

Պրեֆերենցիալ ծագման սերտիֆիկատ

Պրեֆերենցիալ (Preferential Certificate of Origin) սերտիֆիկատն օգտագործվում է հատուկ սակագնային արտոնություններից օգտվելու համար։

Նման արտոնությունները կարող են նախատեսվել՝

• Ազատ առևտրի համաձայնագրերով։

• Զարգացող և առավել թույլ զարգացած երկրների համար սահմանված սակագնային արտոնությունների համակարգով։

• Միջազգային առևտրային այլ կիրառելի համաձայնագրերով։

Պրեֆերենցիալ ծագումը կարող է ապահովել մաքսատուրքի նվազեցում կամ զրոյական դրույքաչափ, բայց ոչ բոլոր ապրանքների համար և ոչ ինքնաբերաբար։

2. Ի՞նչ ձևի սերտիֆիկատ է կիրառվում տարբեր երկրների հետ առևտրում

Հայաստանը Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է, հետևաբար երրորդ երկրներից ապրանքների ներմուծման ժամանակ կիրառվում են ԵԱՏՄ ընդհանուր կանոնները և համապատասխան առևտրային համաձայնագրերը։

 

Սրանք հիմնական ձևերն են։ Առանձին համաձայնագրերով կարող են նախատեսվել նաև ծագման հաստատման այլ եղանակներ և բացառություններ։

 

3. СТ-1․ ԱՊՀ երկրների և Վրաստանի հետ ազատ առևտուր

СТ-1 սերտիֆիկատը կիրառվում է ԱՊՀ շրջանակներում գործող համապատասխան ազատ առևտրի ռեժիմներով ապրանքների ծագումը հաստատելու համար։

Այն կիրառվում է նաև Հայաստանի և Վրաստանի միջև երկկողմ ազատ առևտրի համաձայնագրի շրջանակներում՝ համապատասխան ծագման կանոնների պահպանման դեպքում։

Այսպիսով, Վրաստանի հետ առևտրի արտոնյալ ռեժիմը պետք է տարբերել ԱՊՀ անդամ երկրների հետ գործող համաձայնագրերից։

Սակայն միայն այն հանգամանքը, որ ապրանքն առաքվում է Վրաստանից, բավարար չէ։ Այն պետք է համապատասխանի կիրառելի ծագման կանոններին։

ԱՊՀ համապատասխան կանոններով որոշ դեպքերում, երբ ապրանքների խմբաքանակի ընդհանուր արժեքը չի գերազանցում 5,000 ԱՄՆ դոլարին համարժեք գումարը, կարող է օգտագործվել ծագման մասին հայտարարություն՝ СТ-1 սերտիֆիկատի փոխարեն։

Կարևոր է․ Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի հետ ապրանքաշրջանառությունը պետք է տարբերել երրորդ երկրների հետ ազատ առևտրից։ ԵԱՏՄ ներսում ազատ շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքների տեղաշարժի նկատմամբ, որպես կանոն, չեն կիրառվում երրորդ երկրներից ներմուծման մաքսատուրքերը։

4. СТ-2․ Սերբիայից ապրանքների ներմուծում

ԵԱՏՄ–Սերբիա ազատ առևտրի համաձայնագրի շրջանակներում կիրառվում է СТ-2 ծագման սերտիֆիկատը։

Այն օգտագործվում է համապատասխան ապրանքների սերբական պրեֆերենցիալ ծագումը հաստատելու և համաձայնագրով սահմանված մաքսային արտոնություններից օգտվելու համար։

Յուրաքանչյուր ապրանքի դեպքում անհրաժեշտ է ստուգել, թե արդյոք դրա ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիրը ընդգրկված է համապատասխան արտոնյալ ռեժիմում, և արդյոք պահպանված են ծագման և մատակարարման պահանջները։

5. СТ-3․ Իրանից ապրանքների ներմուծում

2025 թվականի մայիսի 15-ից ուժի մեջ է ԵԱՏՄ–Իրան ազատ առևտրի լիարժեք համաձայնագիրը։

Համաձայնագրի շրջանակներում կիրառվում է СТ-3 ծագման սերտիֆիկատը։

Այն հնարավորություն է տալիս հաստատել ապրանքի իրանական պրեֆերենցիալ ծագումը և համապատասխան պայմանների կատարման դեպքում օգտվել նախատեսված մաքսային արտոնություններից։

Իրանից Հայաստան ներմուծվող ապրանքների համար հատկապես կարևոր է նախապես ստուգել ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիրը, համաձայնագրով սահմանված դրույքաչափը և ծագման կանոնները։

6. Form EAV․ Վիետնամից ապրանքների ներմուծում

ԵԱՏՄ–Վիետնամ ազատ առևտրի համաձայնագրի շրջանակներում կիրառվում է Form EAV ծագման սերտիֆիկատը։

Վիետնամից սննդամթերք, հագուստ, կոշիկ, սարքավորումներ կամ այլ արտադրանք ներմուծելիս այս փաստաթուղթը կարող է անհրաժեշտ լինել արտոնյալ մաքսատուրք կիրառելու համար։

Սակայն Վիետնամից գնված ապրանքը պարտադիր չէ, որ ունենա վիետնամական պրեֆերենցիալ ծագում։

Օրինակ՝ Վիետնամից վերավաճառվող չինական ապրանքի վրա համաձայնագրի արտոնությունը չի տարածվում միայն արտահանման երկրի պատճառով։

7. Form EAE և Form EAM․ 2026 թվականի առևտրային հնարավորությունները

Արաբական Միացյալ Էմիրություններ — Form EAE

2026 թվականի հոկտեմբերի 6-ից գործում է ԵԱՏՄ–ԱՄԷ տնտեսական գործընկերության համաձայնագիրը։

Դրա շրջանակներում նախատեսված է Form EAE ծագման սերտիֆիկատը։

Այդ փաստաթուղթը կարող է կիրառվել արտոնյալ սակագնային պայմանների հաստատման համար՝ համաձայնագրով նախատեսված ապրանքների և պայմանների շրջանակներում։

Մոնղոլիա — Form EAM

2026 թվականի հուլիսի 22-ից ուժի մեջ է ԵԱՏՄ–Մոնղոլիա ժամանակավոր առևտրային համաձայնագիրը։

Այն նախատեսում է ներմուծման մաքսատուրքերի նվազեցում կամ վերացում որոշ ապրանքային խմբերի համար։

Համապատասխան ծագումը հաստատելու համար նախատեսված է Form EAM սերտիֆիկատը։

8. Form A․ զարգացող և առավել թույլ զարգացած երկրներ

Form A սերտիֆիկատն օգտագործվում է ԵԱՏՄ միասնական սակագնային արտոնությունների համակարգի շրջանակներում։

Այն վերաբերում է միայն այն երկրներին և ապրանքներին, որոնք ներառված են համապատասխան գործող ցանկերում։

Այս համակարգում որոշ ապրանքների համար կարող են կիրառվել նվազեցված կամ զրոյական ներմուծման մաքսատուրքեր։

Արտոնությունից օգտվելու համար անհրաժեշտ է հաստատել՝

• Ծագման երկրի ընդգրկվածությունը համապատասխան ցանկում։

• Ապրանքի ԱՏԳ ԱԱ ծածկագրի ընդգրկվածությունը արտոնյալ ապրանքների ցանկում։

• Արտոնյալ ծագման չափանիշների պահպանումը։

• Ծագման հաստատման փաստաթղթերի համապատասխանությունը։

• Ուղղակի մատակարարման և տարանցիկ փոխադրման նկատմամբ սահմանված պահանջների պահպանումը։

• Կիրառելի այլ պայմանների կատարումը։

Կարևոր բացառություն․ 5,000 եվրոյի շեմ

ԵՏՀ խորհրդի 14.06.2018 թ. №60 որոշման 32-րդ կետի համաձայն՝ եթե ապրանքների խմբաքանակի ընդհանուր մաքսային արժեքը չի գերազանցում 5,000 եվրոյին համարժեք գումարը, ծագումը կարող է հաստատվել ծագման մասին հայտարարությամբ՝ Form A սերտիֆիկատի փոխարեն։

Այդ հայտարարությունը պետք է համապատասխանի որոշմամբ սահմանված ձևակերպման և կազմման պահանջներին։

Պարտադի՞ր է ապրանքը գնել անմիջապես ծագման երկրի վաճառողից

Ոչ բոլոր դեպքերում։

Նույն որոշման 66-րդ կետը թույլ է տալիս սակագնային արտոնություն կիրառել նաև այն դեպքում, երբ ապրանքը ձեռք է բերվել երրորդ երկրում գրանցված վաճառողից։

Սակայն պետք է պահպանվեն ապրանքի ծագման, մատակարարման, փաստաթղթային հաստատման և մյուս կիրառելի պայմանները։

Ուղղակի մատակարարման պահանջը նույնպես չի նշանակում, որ բեռը պարտադիր պետք է տեղափոխվի առանց երրորդ երկրների տարածքով անցնելու։ Տարանցիկ փոխադրումը թույլատրվում է, եթե պահպանվում են սահմանված պայմանները, այդ թվում՝ մաքսային հսկողության և ապրանքի վիճակի պահպանման պահանջները։

9. Արդյո՞ք ծագման սերտիֆիկատը միշտ պարտադիր է

Ոչ։

ԵԱՏՄ մաքսային օրենսգրքի 29-րդ և 30-րդ հոդվածների համաձայն՝ ծագման հաստատման փաստաթղթեր են համարվում ինչպես ծագման սերտիֆիկատը, այնպես էլ ծագման մասին հայտարարությունը։

Կոնկրետ իրավիճակից կախված՝ ծագումը կարող է հաստատվել տարբեր փաստաթղթերով։

Սակայն երբ ներմուծողը ցանկանում է օգտվել ազատ առևտրի համաձայնագրով նախատեսված մաքսային արտոնությունից, անհրաժեշտ է կատարել հենց այդ համաձայնագրով սահմանված ծագման հաստատման պահանջները։

Կարևոր է. Form A-ի կամ СТ-1-ի համար նախատեսված արժեքային բացառությունները ինքնաբերաբար չեն տարածվում մյուս բոլոր ազատ առևտրի համաձայնագրերի վրա։

10. Երեք կարևոր սխալ, որոնք ներմուծողները հաճախ թույլ են տալիս

Սխալ 1. Համարում են, որ ապրանքի արտահանման երկիրը նաև դրա ծագման երկիրն է։

Սխալ 2. Ենթադրում են, որ ցանկացած ծագման սերտիֆիկատ ապահովում է զրոյական մաքսատուրք։

Սխալ 3. Մատակարարից պահանջում են ծագման սերտիֆիկատ միայն ապրանքը Հայաստան հասնելուց հետո՝ առանց նախապես ստուգելու անհրաժեշտ ձևն ու ծագման պայմանները։

Այս սխալները կարող են հանգեցնել արտոնության չկիրառման, լրացուցիչ փաստաթղթերի պահանջի կամ մաքսային ձևակերպման ձգձգման։

Ի՞նչ ենք խորհուրդ տալիս ներմուծողներին

Մինչև ապրանքի գնումը և բեռնափոխադրումը խորհուրդ ենք տալիս պարզել՝

1. Ո՞րն է ապրանքի իրական ծագման երկիրը։

2. Գործո՞ւմ է արդյոք համապատասխան ազատ առևտրի համաձայնագիր կամ սակագնային արտոնություն։

3. Ո՞րն է ապրանքի ճիշտ ԱՏԳ ԱԱ ծածկագիրը։

4. Ի՞նչ փաստաթուղթ է անհրաժեշտ ծագումը հաստատելու համար։

5. Պահպանվա՞ծ են համապատասխան համաձայնագրի ծագման և փոխադրման պայմանները։

6. Ի՞նչ մաքսատուրք կկիրառվի արտոնության առկայության և բացակայության դեպքում։

REGULUS GROUP-ը տրամադրում է մասնագիտական մաքսային խորհրդատվություն, ուսումնասիրում է ապրանքների ներմուծման պայմանները և աջակցում է անհրաժեշտ փաստաթղթերի ստուգման ու մաքսային ձևակերպման գործընթացում։

Ճիշտ որոշված ծագումը և ժամանակին պատրաստված փաստաթղթերը կարող են նվազեցնել ներմուծման ծախսերն ու մաքսային ռիսկերը։

Իրավական հիմքեր

• ԵԱՏՄ մաքսային օրենսգիրք, հոդվածներ 28–34։

• ԵՏՀ խորհրդի 13.07.2018 թ. №49 որոշում՝ ոչ պրեֆերենցիալ ծագման կանոններ։

• ԵՏՀ խորհրդի 14.06.2018 թ. №60 որոշում՝ զարգացող և առավել թույլ զարգացած երկրների ծագման կանոններ։

• ԱՊՀ ապրանքների ծագման կանոնների մասին 20.11.2009 թ. համաձայնագիր։

• Հայաստանի և Վրաստանի կառավարությունների միջև ազատ առևտրի մասին համաձայնագիր։

• ԵԱՏՄ համապատասխան ազատ առևտրի և տնտեսական գործընկերության համաձայնագրեր։

Պաշտոնական աղբյուրներ

ԵՏՀ №60 որոշման ծագման կանոններ

Հայաստան–Վրաստան ազատ առևտրի համաձայնագիր

ԵԱՏՄ–Իրան համաձայնագիր

ԵԱՏՄ–ԱՄԷ համաձայնագիր

ԵԱՏՄ–Մոնղոլիա համաձայնագիր

Մասնագիտական մաքսային խորհրդատվություն՝

https://regulusgroup.am/page/customs-consultation